Хичээлийн дарамт хэтэрвэл — хүүхдэд юу болдог вэ?

"Хүүхэд маань дийлэхгүй байна" гэж та санаа зовж байсан уу? Энэ мэдрэмж учиртай.

Сүүлийн үед эцэг эхчүүдийн дунд нэг сэдэв байнга яригдах болсон — хүүхэд хичээлдээ хэт ачаалагдаж, шахуулж байгаа тухай. "Сургууль нь муу биш ч хүүхэд маань дийлэхгүй байна" гэсэн үг олонтаа сонсогддог.

Энэ бол зүгээр нэг эцэг эхийн санаа зовнил биш. Хичээлийн хэт дарамт хүүхдэд ямар нөлөө үзүүлдгийг шинжлэх ухаан нэлээд нарийн судалсан байдаг.

Тодорхой хэмжээний ачаалал сайн, хэтэрхий их нь хортой
Эхлээд нэг зүйлийг тодорхой болгоё — бүх ачаалал муу биш. Тодорхой хэмжээний эрүүл стресс хүүхдийг хөгжүүлдэг, сорилтыг даван туулах чадвар олгодог. Асуудал нь "хэт их", "тасралтгүй" дарамтад байдаг.

Сэтгэл зүйч Роберт Йеркс, Жон Додсон нарын сонгодог хууль үүнийг тайлбарладаг: гүйцэтгэл нь стрессийн хэмжээтэй хамт нэмэгддэг — гэхдээ зөвхөн нэг цэг хүртэл. Тэрнээс хэтэрвэл гүйцэтгэл огцом буурдаг.

"Гүйцэтгэл нь сэрэл, стрессийн дунд зэргийн түвшинд хамгийн өндөр байдаг; хэт ихдэхээр буурдаг."
Yerkes & Dodson хууль, 1908

Хэт дарамт тархи, бие, сэтгэлд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
Удаан хугацааны хэт стресс хүүхдийн биед "кортизол" гэдэг стрессийн дааврыг тогтмол өндөр байлгадаг. Энэ нь ой тогтоолт, анхаарал төвлөрөл, суралцах чадварыг шууд бууруулдаг болохыг судалгаа харуулсан.

"Архаг стресс нь ой тогтоолт, суралцах үйл явцад голлох үүрэгтэй тархины бүтцэд сөргөөр нөлөөлдөг."
McEwen, Stress and the Brain, 2007

Хамгийн харамсалтай нь — хэт дарамт хүүхдийн математикт болон хичээлдээ дуртай байх зүйлсийг үгүй хийдэг. Stanford-ын судлаач Жо Боулер математикийн хэт даралт, айдас (math anxiety) хүүхдийн жинхэнэ чадварыг "хааж", тэр чадвараа харуулахаас сэргийлдэг болохыг тогтоосон.

Анхаарах дохио
Хэрэв хүүхэд хэт дарамтад байгаа бол дараах шинж тэмдгүүд илэрч магадгүй:

- Өмнө нь дуртай байсан хичээлдээ сонирхолгүй, дургүй болсон.
- Байнга ядарсан, нойргүй, толгой/гэдэс өвдсөн гэдэг.
- Сурлагын талаар ярихаас зайлсхийж, түгшдэг болсон.
- "Би чадахгүй", "Би тэнэг" гэх мэт өөрийгөө доош нь хийдэг болсон.
- Сэтгэл нь хурдан хувирч, уурлаж бухимдах нь олшорсон.

Шийдэл нь "шахах" эсвэл "орхих" биш
Олон эцэг эх хоёр хязгаарын хооронд гацдаг — нэг бол хүүхдээ улам шахах, эсвэл бүх дарамтаас чөлөөлж тавих. Гэвч хамгийн зөв зам нь дунд байдаг: хүүхдэд ачааллыг нь зөв тааруулж, дарамтгүй боловч урам зоригтой суралцах орчин олж өгөх.

Хүүхдийн ачааллыг зөв барих 6 зөвлөмж
Тэгвэл практик дээр яаж тэр тэнцвэрийг олох вэ? Энд судалгаанд тулгуурласан хэдэн зөвлөмж байна:

ЭЦЭГ ЭХЧҮҮДЭД ЗОРИУЛСАН ЗӨВЛӨМЖ

1. Үр дүн биш, хүчин чармайлтыг магт. "Чи маш ухаантай" гэхээсээ "Чи их хичээсэн нь харагдаж байна" гэж хэл. Энэ нь хүүхдэд алдахаас айлгүй оролдох итгэл өгдөг.

2. Амралтыг "цаг алдсан" гэж бүү үз. Тархи амрах үедээ сурсан зүйлээ боловсруулдаг. Хангалттай нойр, тоглоом, гадаа гарах нь суралцахын салшгүй хэсэг.

3. Бусдын хүүхэдтэй бүү харьцуул. Харьцуулалт хүүхдийн өөртөө итгэх итгэлийг хамгийн хурдан эвддэг. Хүүхдийг өчигдрийн өөртэй нь л харьцуул.

4. Бага багаар, тогтмол. Нэг өдөр 5 цаг шахахаас, өдөр бүр 1-2 цаг тогтмол хийх нь тархинд хамаагүй сайн суудаг. Чанар нь хэмжээнээс чухал.

5. Хүүхдийн хэмнэлийг хүндэл. Хүүхэд бүр өөр хурдтай. Зарим нь нэг удаа ойлгоно, зарим нь хэд дахин үзэх хэрэгтэй — энэ нь хэвийн зүйл.

6. Сонирхлыг нь асаа. Хүүхэд айдсаас биш, сониуч занаас болж суралцах ёстой. "Яагаад ийм болов?" гэж асуудаг орчин нь хамгийн сайн орчин.
Хүүхэд айдас, шахалтаас болж биш, харин сонирхол, амжилтын баяр баясгалангаас болж суралцах ёстой. Тэгж байж математик дахин хайртай хичээл нь болж, чадвар нь жинхэнэ утгаараа нээгддэг.

Ашигласан эх сурвалж

1. Yerkes, R. & Dodson, J. (1908). The Relation of Strength of Stimulus to Rapidity of Habit-Formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18, 459–482.

2. McEwen, B. (2007). Physiology and Neurobiology of Stress and Adaptation. Physiological Reviews, 87(3), 873–904.

3. Boaler, J. (2016). Mathematical Mindsets. Jossey-Bass.

4. Dweck, C. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

5. Pascoe, M. et al. (2020). The impact of stress on students in secondary school and higher education. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1).