Дундаж сургуульд тэргүүлэгч байх уу эсвэл шилдэг сургуульд дундаж байх уу?
Эцэг эхчүүдийн толгойг хамгийн их эргүүлдэг асуултуудын нэг. Нэгэн алдартай цуврал үүний хариуг маш сэтгэл хөдлөмөөр харуулсан байдаг.
НЭГЭН ТАНИЛ ДҮР ЗУРАГ
2025 онд олны хайрыг татсан Солонгосын "When Life Gives You Tangerines" цувралд ийм нэгэн хэсэг гардаг. Аймгийнхаа хамгийн шилдэг сурагч байсан охин Сеулийн топ их сургуульд элсэн ороод, гэнэт олон шилдгүүдийн дунд "энгийн нэг хүн" болж хувиран, өөртөө итгэх итгэлээ алддаг.
Тэр үед эцэг эх нь "Чи бол жижиг голын луу байсан" гэх утгатай үгээр урамшуулдаг. Энэ нь том далайд түр дарагдсан ч хүүхдийн жинхэнэ чадвар хэзээ ч алга болдоггүй гэсэн гүнзгий санаа юм. Энэ хэсэг олон эцэг эхийн зүрхийг хөдөлгөсөн нь учиртай. Учир нь энэ бол зүгээр л нэг киноны дүр зураг биш — боловсролын шинжлэх ухаанд олон жил судлагдсан бодит үзэгдэл юм.
"Том загас жижиг цөөрөмд" (Big-Fish-Little-Pond Effect)
Австралийн судлаач Херберт Марш олон орны өгөгдөлд тулгуурлан яг энэ үзэгдлийг тогтоосон байдаг.
Ижил чадвартай хоёр хүүхдийн нэг нь дундаж сургуульд тэргүүлж, нөгөө нь шилдэг сургуульд дунд эгнээнд явж байна гэж төсөөлье. Дундаж сургуульд тэргүүлж буй хүүхэд өөрийгөө илүү чадвартай гэж үнэлж, өөртөө итгэх итгэл нь үргэлж өндөр байдаг. Энэхүү итгэл үнэмшил нь цаашид суралцах сэдэл, тууштай байдлыг нь нэмэгдүүлдэг. Яг л цувралын охин шиг — орчин солигдоход хүний өөрийн үнэлэмж дагаад хэлбэлздэг байна.
"Сурагчид өөрсдийгөө хамт олонтойгоо харьцуулж үнэлдэг тул шилдэг орчинд авьяастай хүүхдийн өөрийн үнэлэмж буурч болзошгүй."
— Herbert Marsh, 1987
Зоосны нөгөө тал: Үе тэнгийнхний нөлөө (Peer Effect)
Харин үүний эсрэг үзэгдэл ч мөн бодитой. Олон судалгаа хүчтэй, идэвхтэй хамт олон хүүхдийг үргэлж дээш нь татдаг болохыг тогтоосон.
Хүүхэд бүгд хичээлдээ шамддаг, эрүүл өрсөлддөг, бие биенээсээ суралцдаг ангид орвол өөрөө ч мэдэлгүй тэр хэмнэлд уусдаг. Эргэн тойронд нь "хичээх нь хэвийн зүйл" болсон орчинд хүүхэд илүү өндөр зорилго өөртөө тавьж эхэлдэг.
"Хүүхдийн хөгжилд хамт олны чанар, тэдний харилцан нөлөө хүчтэй үүрэг гүйцэтгэдэг."
— Eric Hanushek et al., 2003
Тэгвэл аль нь зөв бэ?
Хариулт нь: Хоёулаа зөв. Гэхдээ нөхцөл байдлаас хамаарна.
Хэт хүчтэй орчинд хэт хол хоцорсон хүүхэд итгэлээ бүрэн алдаж мэднэ. Харин хэт амар орчинд хэт тасархай тэргүүлж буй хүүхэд хөгжихөө больж, амархан залхаж магадгүй.
Хамгийн тохиромжтой нь "ДУНД" цэг юм: Хүүхэд бага зэрэг чармайлт гаргаж байж ард нь гарах, гэхдээ огт дийлдэхээргүй биш тийм орчин. Оросын нэрт сэтгэл судлаач Л.Выготский үүнийг "Ойрын хөгжлийн бүс" (Zone of Proximal Development) гэж нэрлэсэн — хүүхэд бие даан хийж чадах түвшнээс арай дээгүүр, гэхдээ зөв дэмжлэгтэйгээр хүрч чадах тэрхүү хязгаар юм.
"Хамгийн үр дүнтэй суралцах үйл явц нь хүүхдийн одоогийн чадвараас арай дээгүүр түвшинд явагддаг."
— Lev Vygotsky, 1978
Сургууль нь биш, орчин чухал
Эндээс нэг чухал дүгнэлт гарч ирнэ. Гол асуудал "Аль сургууль вэ?" гэдэгтээ биш, "Хүүхэд ямар орчинд, ямар сэдэлтэй байна вэ?" гэдэгт оршино.
Дундаж сургуульд сурдаг хүүхэд ч гэсэн өрсөлдөөнт, хүчтэй нэмэлт орчинтой байж чадвал хоёр талын давуу талыг нэгэн зэрэг хүртэх боломжтой — сургуульдаа итгэлтэй тэргүүлж, нэмэлт сургалтдаа өрсөлдөж хөгжих. Цувралын охин том далайд гарсан ч жижиг голын луу хэвээрээ л байсан шиг, хүүхдийн жинхэнэ чадвар орчноос үл хамааран хэвээр үлддэг. Зөвхөн түүнийг зөв дэмжиж, зөв түвшний өрсөлдөгчидтэй холбож өгөх л хэрэгтэй.
Б.Ганбат багшийн олимпиадын сургалт нь хүүхдэд яг ижил түвшний өрсөлдөгчидтэй, хүчтэй орчинд хөгжих "Ойрын хөгжлийн бүс"-ийн боломжийг олгодог — аль сургуульд сурдгаас нь үл хамааран!
Ашигласан эх сурвалжууд:
Marsh, H. W. (1987). The Big-Fish-Little-Pond Effect on Academic Self-Concept. Journal of Educational Psychology.
Hanushek, E. et al. (2003). Does Peer Ability Affect Student Achievement? Journal of Applied Econometrics.
Vygotsky, L. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.
Sacerdote, B. (2011). Peer Effects in Education. Handbook of the Economics of Education.
