Яагаад "давт, давт" гэж хэлдэг юм бол?
Тархины жинхэнэ нууц- Хүүхэддээ "дахин нэг удаа бод" гэж хэлэх болгондоо та яг юу хийж байгаагаа мэдэх үү?
Хүүхэд маань нэг бодлогыг гурав дахин бодоход эхнийхээсээ хамаагүй хурдан бодчихлоо. Ийм зүйлийг та өөрөө анзаарч байсан байх. Бид үүнийг "дассан" гэж энгийнээр хэлдэг. Гэвч энэ "дасах" гэдэг үгийн цаана тархинд бодит, харагдахуйц өөрчлөлт явагдаж байдаг юм.
Өөрөөр хэлбэл, давтлага бол зүгээр нэг "цаг үрэх" биш. Энэ бол тархийг шууд утгаараа өөрчилдөг процесс юм.
Тархи бол ой замтай адил
Төсөөлөөд үзээрэй. Ширэнгэн ой дундуур анх алхаж байна гэж бодъё. Зам байхгүй, өвс шугуй өндөр, алхам тутамд хүчтэй чармайх хэрэгтэй. Удаан, хэцүү.
Гэвч та яг тэр замаар өдөр бүр алхвал юу болох вэ? Өвс гишгэгдэж, мөр тодорч, эцэстээ цэвэрхэн жим үүснэ. Дараа нь тэр замаар алхах нь хүчин чармайлтгүй, амар болно.
Хүүхдийн тархи яг ингэж ажилладаг. Шинэ бодлого бодох болгонд мэдрэлийн эсүүдийн хооронд "зам" тавигдана. Дахин давтах тусам тэр зам гүнзгийрч, бат бөх болж, эцэстээ "автомат" болж хувирдаг.
Үүнийг шинжлэх ухаанд нейропластик чанар (neuroplasticity) гэдэг. Энгийнээр хэлбэл, тархи өөрөө өөрийгөө дахин зохион байгуулж, шинэчилж байдаг гэсэн үг юм.
"Хүн тодорхой чадварыг тогтмол дадлагажуулах явцад тархины бүтэц өөрөө бодитоор өөрчлөгддөг."
— Draganski et al., Nature, 2004
Анх хэцүү байсан зүйл яагаад амар болдог вэ?
Хүний тархи нэг дор боловсруулж чадах мэдээллийн хэмжээ хязгаартай. Хэрэв хүүхэд энгийн үржүүлэх үйлдэл дээрээ хүртэл их хүч зарцуулж байвал, хүнд бодлого бодох "оюуны зай" түүнд үлдэхгүй.
Харин суурь үйлдлүүд давталтаар автомат болохоор тэр зай чөлөөлөгддөг. Тэгээд хүүхэд илүү гүн, илүү өндөр түвшинд сэтгэж эхэлдэг. Энэ бол яг л бичиг үсэг сурахтай адил — эхэндээ үсэг бүрийг гаргахад хэцүү байсан хүүхэд хожим бодлоо чөлөөтэй бичдэг болдогтой ижил юм.
"Суурь үйлдэл автомат болох тусам, ажлын ой чөлөөлөгдөж, гүн сэтгэхүйд зай гарна."
— Baddeley, Working Memory, 1992
Хамгийн чухал нь — хэзээ давтах вэ?
Энд нэг сонирхолтой зүйл бий. Нэг өдөр суугаад 5 цаг бодсоноос, 5 өдөр дараалан өдөрт 1 цаг бодох нь хамаагүй илүү үр дүнтэй байдаг.
Яагаад гэвэл тархи "март → дахин сана → дахин бэхжүүл" гэсэн мөчлөгөөр мэдээллийг урт хугацааны ой руу шилжүүлдэг. Үүнийг завсарлагатай давталт (spacing effect) гэдэг. Богино хугацаанд их зүйл шахахаас илүүтэй, бага багаар гэхдээ тогтмол давтах нь хүний тархинд хамгийн сайн суудаг.
"Завсарлага бүхий давталт нь ой тогтоолтыг мэдэгдэхүйц сайжруулдаг."
— Cepeda et al., Psychological Bulletin, 2006
Онлайн сургалт яг энд давуу талтай
Эндээс л онлайн сургалтын жинхэнэ давуу тал гарч ирдэг. Танхимд багш нэг удаа тайлбарлаад өнгөрвөл хүүхэд тэр мөчид ойлгоогүй бол боломж алдагдана. Харин хичээл бичлэгтэй бол өөр.
Хүүхэд маргааш нь мартсан үедээ бичлэгээ ухраагаад дахин үзнэ. 7 хоногийн дараа дахиад нэг сэргээнэ. Яг тэр "завсарлагатай давталт"-ыг хүүхэд өөрийнхөө хэмнэлээр, хүссэн үедээ хийх боломжтой болж байгаа юм. Хөдөө орон нутгаас хичээллэж байгаа, эсвэл тухайн өдрийн хичээлдээ амжаагүй хүүхэд ч хоцрохгүй.
Математик бол цээжлэх хичээл биш. Ойлгоод, ойлгосноо тогтмол тордох ухаан юм. Тэгээд тэр тордох үйл явцыг шинжлэх ухаанаар хамгийн зөв болгож өгдөг систем нь чухал.
Б.Ганбат багшийн 1 жилийн онлайн танхим хосолсон хөтөлбөрийн бүх хичээл бичлэгтэй — хүүхэд тань хэзээ ч, хаанаас ч дахин үзэх боломжтой.
Хөтөлбөрийн мэдээлэл харах: https://surgalt.wixstudio.com/ganbat/1jilhutulbur
Ашигласан эх сурвалж
1. Draganski, B. et al. (2004). Neuroplasticity: Changes in grey matter induced by training. Nature, 427, 311–312.
2. Baddeley, A. (1992). Working Memory. Science, 255(5044), 556–559.
3. Logan, G. (1988). Toward an instance theory of automatization. Psychological Review, 95(4), 492–527.
4. Cepeda, N. et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.
5. Ebbinghaus, H. (1885). Memory: A Contribution to Experimental Psychology
