"Хүүхэд минь хэр авьяастай вэ?" — Энэ бол буруу асуулт

Эцэг эх бүр энэ асуултыг өөртөө тавьдаг. Гэвч судалгаа үүнийг буруу асуулт гэж хэлдэг.

Хүүхэд олимпиадад нэг ч медаль аваагүй ирэхэд эцэг эхийн толгойд хамгийн түрүүн "магадгүй авьяас нь хүрэхгүй байх" гэсэн бодол орж ирдэг. Энэ бол хүн бүрийн мэдэрдэг, маш хүний бодол.

Гэвч асуудал нь яг энэ бодолд байдаг. Учир нь "авьяас" гэдэг үг асуудлыг хаалттай болгодог — хэрэв авьяас төрөлхийн бол хийх зүйл алга гэсэн дүгнэлтэд хүргэдэг. Харин шинжлэх ухаан үүнтэй огт санал нийлдэггүй.

Авьяас гэдэг тогтсон зүйл биш
Стэнфордын сэтгэл судлаач Кэрол Двэк олон жилийн судалгаагаараа хүний чадварын талаарх хоёр өөр хандлагыг тогтоосон. Нэг нь "тогтмол хандлага" (fixed mindset) — "чадвар төрөлхийн, өөрчлөгддөггүй" гэсэн итгэл. Нөгөө нь "өсөлтийн хандлага" (growth mindset) — "чадвар хөдөлмөр, дасгалаар хөгждөг" гэсэн итгэл.

"Хүний үндсэн чадварууд хичээл зүтгэл, дасгалаар хөгжиж чаддаг гэдгийг судалгаа дахин дахин баталсан."

— Carol Dweck, Mindset, 2006
Хамгийн сонирхолтой нь — Двэкийн судалгаагаар "өсөлтийн хандлагатай" хүүхдүүд бэрхшээлийг даван туулж, эцэстээ илүү өндөр амжилтад хүрдэг байна. Авьяас биш, хандлага л үр дүнг тодорхойлдог.

Тэгвэл юу нь чухал вэ?
Андерс Эрикссоны алдартай судалгаагаар ямар ч салбарт шилдэг болсон хүмүүсийн нийтлэг зүйл нь төрөлхийн авьяас биш, харин "зорилготой дасгал" (deliberate practice) байсан. Энэ нь зүгээр давтах биш — зөв чиглүүлэгчтэй, зөв аргачлалтай, шат дараатай дасгал юм.

Өөрөөр хэлбэл, хүүхдийн амжилт дөрвөн зүйлийн нийлбэр: орчин, багш, аргачлал, хөдөлмөр. Авьяас бол энэ дөрвийн зөвхөн нэг хэсэг, бас хамгийн чухал нь биш.

"Амжилттай байх нь олон жилийн зорилготой, чиглүүлэгчтэй дасгалын үр дүн байдаг."

— Anders Ericsson et al., Deliberate Practice, 1993
Зөв асуулт юу вэ?
Тиймээс "Хүүхэд минь хэр авьяастай вэ?" гэж асуухын оронд, дараах асуултыг тавих нь илүү зөв: "Миний хүүхэд зөв орчинд, зөв багштай, зөв аргачлалаар суралцаж байна уу?"

Энэ хоёр асуултын ялгаа асар их. Эхнийх нь хүүхдэд "шошго" наадаг, хийх зүйлгүй болгодог. Хоёр дахь нь шийдэл рүү хөтөлдөг — учир нь орчин, багш, аргачлал бол бидний өөрчилж чадах зүйлс.

Эцэг эхийн анхаарах 5 дохио
Хэрэв хүүхэд тань авьяасгүй биш, харин орчин нь түүний хөгжлийн хурдыг гүйцэхгүй байгаа бол дараах шинж тэмдгүүд илэрдэг:

АНХААРАХ 5 ДОХИО

1. Жил бүр олимпиадад ордог ч амжилт нь ахихгүй, нэг түвшиндээ гацсан.
2. Өмнө нь дуртай байсан математикдаа сонирхолгүй болж, залхаж эхэлсэн.
3. Нэг л төрлийн, давтагдсан бодлогыг л тойрч боддог.
4. Өөрийгөө сорьсон, хэцүү бодлогоос зайлсхийдэг болсон.
5. Асуудлыг шийдэх шинэ санаа гаргах нь эрс багассан.
Эдгээр дохио нь хүүхдийн авьяас дууссан гэсэн үг огт биш. Харин сургалтын орчин, багшийн арга барил түүний хөгжлийн хурдыг гүйцэхгүй байгааг илтгэдэг дохио юм.

Б.Ганбат багшийн 1 жилийн сургалт нь хүүхдэд зөв орчин, шат дараатай аргачлал, ижил түвшний өрсөлдөгчдийг нэгэн зэрэг олгодог — авьяасыг нь хөгжүүлэх бодит шийдэл юм.

Хөтөлбөрийн мэдээлэл харах: https://surgalt.wixstudio.com/ganbat/1jilhutulbur

Ашигласан эх сурвалж

1. Dweck, C. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. Random House.

2. Ericsson, A., Krampe, R., Tesch-Römer, C. (1993). The Role of Deliberate Practice in the Acquisition of Expert Performance. Psychological Review, 100(3), 363–406.

3. Bloom, B. (1985). Developing Talent in Young People. Ballantine Books.

4. Vygotsky, L. (1978). Mind in Society. Harvard University Press.