Хүүхэд математикийн бодлого бодоход тархинд яг юу болдог вэ?
Гадна талаас зүгээр ширтэж суугаа мэт. Дотор нь гайхалтай зүйл болж байдаг.
Хүүхэд бодлого уншаад, хэсэг чимээгүй суулаа гэж бодъё. Гадна талаас харахад юу ч хийхгүй мэт. Гэвч яг тэр мөчид түүний тархи, бүр бүхэл бие нь эрчимтэй ажиллаж байгаа юм. Бодлого бодох гэдэг бол тархины хийдэг хамгийн нарийн, цогц ажлуудын нэг.
Тэгвэл тэр хэдхэн минутын дотор юу болдгийг алхам алхмаар нь харъя.
Эхний хэдэн секунд: тархи "асдаг"
Хүүхэд бодлого уншиж эхэлмэгц тархины урд талын хэсэг — "prefrontal cortex" гэдэг хэсэг идэвхждэг. Энэ хэсэг бол тархины "удирдагч" — анхаарал төвлөрүүлэх, төлөвлөх, шийдвэр гаргах үүрэгтэй.
"Тархины урд талын бор гадар нь төлөвлөх, анхаарал хадгалах, асуудал шийдэх төв болдог."
— Miller & Cohen, Prefrontal Cortex Function, 2001
Үүний зэрэгцээ зүрхний цохилт бага зэрэг түргэсч, тархи руу илүү их цус, хүчилтөрөгч очдог. Бие нь "одоо анхаарах хэрэгтэй" гэсэн дохиог хүлээн авч байгаа юм.
Дараа нь: "ажлын ой" асуудлыг барьж авдаг
Хүүхэд бодлогын тоонууд, нөхцөлийг толгойдоо барьж байхын тулд "ажлын ой" (working memory) гэдэг хэсгийг ашигладаг. Энэ нь компьютерийн түр санах ой шиг — асуудлыг шийдэж дуустал мэдээллийг түр хадгалдаг.
ЖИШЭЭГЭЭР
"12 алимны эхлээд 3-ыг, дараа нь хагасыг авлаа" гэсэн бодлогыг бодохдоо хүүхэд "12", "3 хассан", "9 үлдсэн" гэсэн алхмуудыг толгойдоо барьж байх ёстой. Энэ бүхнийг нэг дор санахад л ажлын ой ажиллаж байгаа юм.
"Ажлын ой нь суралцах, бодлого бодох үйл явцад төвийн үүрэг гүйцэтгэдэг."
— Baddeley, Working Memory, 1992
Хэрэв хүүхэд суурь үйлдлээ (нэмэх, хасах) сайн эзэмшсэн бол ажлын ой нь чөлөөтэй болж, гол асуудалд төвлөрөх зай гарна. Харин суурь нь сул бол ажлын ой дүүрч, хүүхэд "будилдаг".
Хамгийн чухал мөч: мэдрэлийн эсүүд "ярилцдаг"
Бодлого бодож байх үед тархины тэрбум тэрбум мэдрэлийн эс (нейрон) бие биедээ цахилгаан дохио дамжуулдаг. Шинэ холбоосууд үүсэж, хуучин холбоосууд бэхждэг. Энэ нь яг л ой дундуур шинэ зам гарган алхаж байгаатай адил — эхэндээ хэцүү, дараа нь тодорхой болдог.
"Хамтдаа идэвхждэг мэдрэлийн эсүүд хоорондоо холбогддог."
— Donald Hebb-ийн зарчим, 1949
Хамгийн сонирхолтой нь — хүүхэд хэцүү бодлоготой "тэмцэх" тусам энэ холбоосууд илүү бат бөх болдог. Тийм ч учраас амархан бодлого олон бодохоос, хэцүү бодлоготой ноцолдох нь тархийг илүү хөгжүүлдэг.
Алдах үед: тархи хамгийн их суралцдаг
Олон хүүхэд алдахаас айдаг. Гэтэл шинжлэх ухаанаар алдаа бол тархины суралцах хамгийн хүчтэй мөч юм. Хүүхэд алдаад, дараа нь засахдаа тархи "энэ зам буруу, нөгөө зам зөв" гэдгийг тэмдэглэж, дараагийн удаад илүү зөв сонголт хийдэг болдог.
"Алдааг анзаарч засах үйл явц нь суралцах хамгийн үр дүнтэй механизмын нэг."
— Hattie & Timperley, The Power of Feedback, 2007
Эцэст нь: "аан!" гэсэн мөч
Хүүхэд шийдлээ олох тэр мөчид тархинд "допамин" гэдэг таашаалын даавар ялгардаг. Энэ нь хүүхдэд баяр баясал, сэтгэл ханамж өгдөг. Яг энэ мэдрэмж л хүүхдийг "дахиад нэг бодлого бодъё" гэж урамшуулдаг. Бодлого амжилттай бодох болгонд хүүхэд математикт улам бүр дурлаж эхэлдэг.
Тийм учраас математик бол зүгээр тоо бодох хичээл биш. Энэ бол хүүхдийн тархийг бүхэлд нь хөгжүүлдэг, анхаарал, ой, логик, тэвчээр, бүтээлч сэтгэлгээг нэгэн зэрэг дасгалжуулдаг бүхэл бүтэн "дасгал" юм.
Б.Ганбат багшийн сургалт нь хүүхдийг зөв түвшний бодлоготой тааруулж, тархины хөгжлийг хамгийн үр дүнтэйгээр дэмждэг — амархан ч биш, дийлэхээргүй ч биш, яг зөв сорилттой, мөн бодох аргыг нь хялбараар зааж өгдөг учир 1 жилийн хугацаанд маш үр дүнтэй сайжрах боломжтой.
Хөтөлбөрийн мэдээлэл: https://surgalt.wixstudio.com/ganbat/1jilhutulbur
Ашигласан эх сурвалж
1. Miller, E. & Cohen, J. (2001). An Integrative Theory of Prefrontal Cortex Function. Annual Review of Neuroscience, 24, 167–202.
2. Baddeley, A. (1992). Working Memory. Science, 255(5044), 556–559.
3. Hebb, D. (1949). The Organization of Behavior. Wiley.
4. Hattie, J. & Timperley, H. (2007). The Power of Feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
5. Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. Dialogues in Clinical Neuroscience, 18(1), 23–32
